Rzymska armia w marszu nie nocowała w przypadkowym miejscu. Każdego dnia, po wielogodzinnym marszu, legioniści wznosili od nowa całą fortyfikację – rów, wał, palisadę i uporządkowaną siatkę ulic – tylko by rankiem ją zburzyć i ruszyć dalej. Ten rytuał, powtarzany setki razy w ciągu jednej kampanii, był jednym z ważniejszych powodów, dla których rzymskie legiony rzadko dawały się zaskoczyć nieprzyjacielowi.
Grecki historyk Polibiusz, który obserwował rzymską armię z bliska w II wieku p.n.e., opisał tę procedurę ze zdumiewającą precyzją w szóstej księdze swoich „Dziejów”. Zanim główne siły dotarły na miejsce, przodem wysyłano trybuna i grupę centurionów, którzy wybierali i mierzyli teren. „Wbijając chorągiew w miejscu, gdzie ma stanąć namiot wodza, wymierzają wokół niej kwadratowy plac” – opisywał Polibiusz, tłumacząc, jak najpierw wytyczano praetorium, czyli kwaterę dowódcy, a od niej odmierzano linie obozu dla poszczególnych legionów (Polibiusz, Dzieje, ks. VI).
Serce obozu wyznaczał punkt przecięcia dwóch głównych ulic: szerokiej via principalis i prowadzącej do głównej bramy via praetoria. To przy nich stał namiot wodza, a wokół niego kwaterowali trybunowie i sprzymierzeńcy. Cały układ był ściśle skodyfikowany: każda jednostka, niezależnie od tego, w jakim zakątku imperium akurat się znalazła, wiedziała z góry, gdzie ma rozstawić namiot. Dzięki temu żołnierz mógł w ciemności, w nieznanym terenie, bez wahania odnaleźć swoje miejsce – a dowódca w każdej chwili wiedział, gdzie szukać każdego oddziału (Castra).
Budowę zaczynano od wykopania rowu (fossa) otaczającego cały obóz, a wykopaną ziemię przerzucano do wewnątrz, tworząc wał (vallum), wzmacniany następnie darnią, kamieniem lub drewnem i wieńczony ostro zaciosanymi palami. Dopiero po zabezpieczeniu obwodu żołnierze stawiali namioty – najpierw dowódcy i oficerów, potem swoje własne, zachowując określony odstęp od wału, by wróg nie mógł razić ich strzałami z zewnątrz. Zależnie od terenu i sytuacji taktycznej, całość zajmowała od dwóch do pięciu godzin (Legio X Fretensis).
Żydowski historyk Józef Flawiusz, który obserwował rzymskie legiony z bliska podczas wojny żydowskiej w I wieku n.e., patrzył na ten rytuał z podziwem outsidera: „Nagły atak wroga nie może się powieść, ponieważ Rzymianie, wkraczając na terytorium nieprzyjaciela, nie podejmują żadnej walki, dopóki nie wybudują sobie ufortyfikowanego obozu” (Józef Flawiusz, Wojna żydowska, III).
Ten sam schemat – z kwaterą dowódcy w centrum, czterema bramami w stronach świata i siecią prostopadłych ulic – archeolodzy odnajdują dziś na obozowiskach od Szkocji po Bliski Wschód. Właśnie dzięki tej standaryzacji dzisiejsi badacze mogą, patrząc na ledwo widoczne w glebie zarysy rowów, z dużą precyzją zrekonstruować, gdzie w danym obozie stał namiot legata, a gdzie kwaterowali szeregowi żołnierze (Warfare History Network).
